REPRESYJNE MECHANIZMY OBRONNE W UJĘCIU ISTDP – CZĘŚĆ 4

W nurcie Intensywnej Krótkoterminowej Psychoterapii Dynamicznej (ISTDP) represyjne mechanizmy obronne (ang. repressive defenses) to te, które tłumią lub eliminują uczucia z pola świadomości, bez objawów jawnego oporu przed bliskością emocjonalną w kontakcie interpersonalnym, działając często automatycznie i poza świadomością pacjenta.

W odróżnieniu od tzw. obron taktycznych, czy inaczej nazywanych „na drzwiach frontowych”, działają głównie intrapsychicznie a nie interpersonalnie. Oczywiście rzeczywistość bywa bardziej złożona niż jakikolwiek podział teoretyczny, tak więc represyjne mechanizmy obronne także mogą zostać użyte przez pacjenta do dystansowania się od innych.

W interwencjach terapeutycznych zmierzamy do tego, aby pomóc pacjentowi dostrzec jego mechanizmy obronne dokładnie w chwili, kiedy ich używa i zachęcić do rezygnacji z nich, po to, aby mógł zmierzyć się ze swoimi, dotychczas odpychanymi emocjami. Do najczęściej stosowanych należą:

1. Unikanie
Odsuwanie trudnych tematów, emocji lub relacji.
„Staram się unikać wszystkiego, co mi przy przypomina o tej sytuacji”.

2. Zaprzeczanie
Nieświadome ignorowanie lub negowanie rzeczywistości po to aby uniknąć wewnętrznego konfliktu emocjonalnego. Nie chodzi tu o brak umiejętności testowania rzeczywistości, co jest charakterystyczne dla zaburzeń psychotycznych i wskazuje na kruchą strukturę osobowości, ale o wybiórcze nie przyjmowanie do świadomości jakiegoś aspektu rzeczywistości.
Pacjent może twierdzić, że „nie było tak źle” lub że coś go nie dotyczy, mimo wyraźnych sygnałów somatycznych czy afektywnych.

3. Przemieszczenie
Przeniesienie emocji z pierwotnego źródła (np. rodzica) na bezpieczniejszy obiekt (np. na dziecko, terapeutę, przypadkowe osoby, rzeczy).
„Wyszedłem wściekły z pracy i jak wróciłem do domu to pokłóciłem się z żoną”.

4. Natychmiastowe wyparcie
Automatyczne, nieświadome odsunięcie bodźca lub emocji jako reakcji na ten bodziec w chwili ich pojawienia się. W ISTDP obserwujemy to jako „emocjonalną nieobecność” mimo obecności poznawczej – pacjent nie czuje, choć mówi. Może to się też objawić stanem spowolnienia czy bezruchu w ciele.

5. Intelektualizacja
Mówienie o emocjach z dystansu, w sposób analityczny, „z głowy”.Chroni przed odczuwaniem – ale w terapii utrudnia pogłębiony kontakt ze sobą. Jest to ucieczka w myślenie, analizę, koncepcję zamiast przeżywania uczuć. Pojawia się często u pacjentów o wysokim poziomie funkcjonowania. Przykład: pacjent analizuje dzieciństwo w kontekście teorii psychologicznych, bez kontaktu z bólem.

6. Izolacja afektu
Oddzielenie treści od ładunku emocjonalnego.Pacjent opisuje trudne wydarzenia „na chłodno” – bez zaangażowania emocjonalnego czy reakcji somatycznej.
Przykład: opisuje przemoc ze strony rodzica z całkowitym dystansem emocjonalnym.

7. Pomniejszanie
Bagatelizowanie znaczenia przeżyć („inni mieli gorzej”, „to było nic”). Pozornie racjonalne, ale często uniemożliwia dostęp do żalu, gniewu i zranienia.

8. Racjonalizacja
Logika i wyjaśnienia zamiast kontaktu z uczuciem. Pacjent może „usprawiedliwiać” oprawców lub nadawać sens wydarzeniom, by uniknąć bólu emocjonalnego. Umożliwia to zachowanie kontroli i unikanie emocjonalnego doświadczenia.

9. Reakcja upozorowana
Wyrażanie emocji odwrotnych do tych przeżywanych. Np. nadmierna serdeczność wobec osoby, do której pacjent czuje złość – często bardzo trudna do rozpoznania.

12. Tłumienie
Świadome odsuwanie emocji „na później”, ale bez ich wyparcia. W ISTDP odróżniamy je od nieświadomej represji – może jednak występować w pakiecie z innymi mechanizmami.